XX. YÜZYILIN İLK YARISINDA ŞEBİNKARAHİSARDA EĞİTİM VE NÜFUS

Anasayfa » Bilimsel Bildiriler » XX. YÜZYILIN İLK YARISINDA ŞEBİNKARAHİSARDA EĞİTİM VE NÜFUS
share on facebook  tweet  share on google  print  

XX. YÜZYILIN İLK YARISINDA ŞEBİNKARAHİSARDA EĞİTİM VE NÜFUS

"Bilimsel Bildiriler" için, toplam 1 sonuç arasından 1 - 1 arası sonuçlar
Prof. Dr. Mesut ÇAPA

Giriş:

Osmanlılar Döneminde Şebinkarahisar (Karahisar-ı Şarki), muhtelif zamanlarda Amasya, Erzincan, Erzurum, Trabzon ve Sivas eyalet ve vilâyet-lerine bağlanmıştır. 1805 yılında Trabzon'a bağlanan Şebinkarahisar Sanca-ğı, Ordu (Bucak), Giresun, Gölköy (Hapsamana) kazalarından oluşmaktaydı. XIX. Yüzyılda vilayet teşkilatında yapılan değişiklik sonucunda Şebinkara-hisar Sancağı, 1865'te Sivas Vilayetine bağlandı. Böylece Sivas Vilayeti, Amasya, Tokat ve Karahisar-ı Şarki sancaklarından oluşmuştur.
1892 yılında Şebinkarahisar Sancağı, 5 kaza (Karahisar, Hamidiye, Koyluhisar, Suşehri, Alucra) 38 nahiye ve 1.100 köyden oluşuyordu. Kızık, Kınık, Tamzara, Gülve, Alişan, Iskone nahiyeleriyle 365 köy merkez kazaya bağlıydı. 1898 yılında, Şebinkarahisar Sancağına bağlı 4 kaza, 36 nahiye ve 546 köy bulunuyordu. Doğrudan sancak merkezine bağlı köy sayısı 77, na-hiye sayısı ise 5 idi. Bu nahiyeler Şeyhler, Gülve, Tamzara, İskona ve Alişar adlarıyla anılmaktaydı.
Şebinkarahisar Sancağı, Birinci Dünya Savaşı döneminde müstakil bir sancak haline getirildi. 1923'te müstakil sancakların vilâyet hâline geti-rilmesi üzerine Şebinkarahisar Vilâyeti oluşturuldu. Bu tarihten itibaren 1933 yılına kadar Abdurrahman, Nusret, Nuri ve Ziya Beyler sırasıyla Şe-binkarahisar valiliğinde bulundular. Eğitimle yakından ilgilenen Nusret ve Nuri Beylerin valilikleri döneminde, ortaokul binası tamamlandı ve 60 ya-taklı bir yatılı mektebi açıldı. Ancak, bütçenin yeterli olmaması üzerine bir yıl geçmeden, 1927 yılı Haziranında yatılı ilkokul lağvedilmiştir.
1928 yılında Alucra, Suşehri, Koyluhisar ve Mesudiye kazaları Şe-binkarahisar Vilâyetine bağlıydı. Merkez kazaya bağlı 96 köy ve 13 mahalle bulunuyordu . 1930 tarihli Devlet Yıllığında Şebinkarahisar Vilâyetiyle ilgili şu bilgiler verilmektedir:
" Şebinkarahisar Vilâyeti, merkezi vilayet olan Şebinkarahisar kaza-sı ile Suşehri, Alucra, Koyulhisar, Mesudiye kazalarından müteşekkildir. Merkezi vilâyetin 95 adet köyü vardır. Suşehri kazasının Ezbider ve Agvaniz nahiyeleri ile 140 adet köyü, Koyulhisar kazasının Naipli, Sisorta nahiyeleri ile 83 adet köyü, Alucra kazasının Mandaval nahiyesi ile 84 adet köyü, Me-sudiye kazasının Gebeme nahiyesi ile 85 adet köyü vardır."
1933 yılında ilçe şekline dönüştürülen Şebinkarahisar, o tarihten iti-baren Giresun iline bağlanmıştır. İdarî yapısı hakkında verdiğimiz bu bilgi-den sonra, Tanzimat'tan sonra ve özellikle XX. yüzyılın ikinci yarısında, Şebinkarahisar’a eğitim ve nüfusu tebliğimizin esas konusunu oluşturacaktır.
II. Meşrutiyet Öncesi Şebinkarahisar'da Eğitim ve Nüfus
Osmanlı Devletinde XVIII. yüzyılın sonlarına doğru, eğitimde yeni-leşme ve Batıya yöneliş hareketinin başladığı görülmektedir. Özellikle, Tan-zimat Dönemi eğitim alanında bir çok yenilik ve değişikliklere sahne olmuş-tur. İlk öğretime önem verilmiş; orta öğretim, rüşdiye, idadiye ve sultaniye şeklinde üçe ayrılmıştır, 17 Mart 1857'de Maarif-i Umumiye Nezareti ku-rulmuş; 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi'yle illerde Maarif mü-dürünün başkanlığında Maarif Meclisi oluşturulması kararlaştırılmıştır. Bu Nizamnameyle, ayrıca Osmanlı Devletindeki azınlık ve yabancıların okul açma konusu düzenlenmişti.
İlk defa II. Mahmut döneminde nüfus sayımı yaptırılmış, ve daha sonraki yıllarda salnamelerde nüfusa yer verilmiştir. XIX. yüzyılın sonundan itibaren, nüfusla eğitim arasında karşılaştırmaya imkan verebilecek yayınla-rın sayısı artmaya başlamıştır.
Şebinkarahisar'da eğitim hayatıyla ilgili basılı kayıtlara, 1890'dan itibaren rastlamaktayız. Vital Cuinet, 1892 yılında yayınladığı eserinde Şebinkarahi-sar Sancağında eğitim hakkında şu bilgileri vermektedir
Sancak dahilinde Müslümanlara ait 3 medrese, 1 rüşdiye, 6'sı kızlara ait olmak üzere 606 ilkokul bulunuyordu. 90 öğrencinin öğrenim gördüğü medreselerde 5 müderris görev yapıyordu. Rüşdiye'de 150 öğrenci ve 5 öğ-retmen, îlkokullarda ise 6.769 (6.700 erkek, 69 kız) öğrenci vardı.
Gregoryan Ermenilere ait 500 ilkokulda 2.000, Protestan Ermenilere ait 3 ilkokulda ise 60 öğrenci öğrenim görüyordu. Her okulda bir öğretmen görev yapmaktaydı. Ortodoks Rumlara ait 70 okulda, 500 öğrenci ve 80 öğretmen vardı. 300 öğrencinin okuduğu Latinlere ait 2 ilkokulda 6 öğret-men görev yapmaktaydı.
Sancak dahilinde toplam 3 medrese, 1 rüşdiye, 1.181 ilkokul (606 Müslüman, 500 Ermeni Gregoryan, 3 Ermeni Protestan, 70 Rum Ortodoks, 2 Latin), 9.869 öğrenci (69 kız, 9.800 erkek) öğrenci öğrenim görüyordu. Yine bu okullarda 1.195 (1.189 erkek, 6 kadın) öğretmen görev yapmaktaydı.
Mutasarrıf Enis Efendi, 1889'da sancak merkezine bir ilkokul yaptı-rılmasını sağlamıştı. Şemseddin Sami'ye göre, şehir merkezinde 4'ü Hristiyan olmak üzere 15 ilkokul, 1 rüşdiye ve 3 medrese bulunuyordu.
XX. yüzyılın ilk yıllarında Şebinkarahisar Sancağı, idari yapı ve eği-tim teşkilatı açısından Sivas Vilayetine bağlıydı. 1903 yılında Sivas Vilayeti Maarif İdaresi, müdür Tahir Rüşdi Bey'in başkanlığında 6 kişiden oluşmak-taydı. Sandık Emini Kirkor dışında diğerleri Müslüman’dı.
Bu tarihlerde, 48 öğrencinin öğrenim gördüğü Şebinkarahisar Rüşti-yesinde, Hulusi, Hüseyin Hüsnü ve Mehmet Efendi olmak üzere üç öğret-men görev yapmaktaydı. Merkezde bulunan üç medresede 139 öğrenci mev-cuttu. Bülbül Mahallesindeki Hacı Yusuf Medresesi müderrisi Halil Efendi, Taşköyü'ndeki Allahkulu Medresesinin müderrisi İbrahim Efendi idi. Bulun-duğu köyle anılan Eskiçağ Medresesinde 13 öğrenci öğrenim görmekte olup, müderrisi Mehmet Efendi idi. Karahisar Sancağına bağlı diğer kazalarda (Suşehri, Koyluhisar, Hamidiye, Alucra) 21 medrese bulunuyordu.
Karahisar kazasında Ermenilere ait 6 okuldan ikisi erkek ibtidaî (il-kokul), üçü karma ibtidaî, biri karma rüşdiye idi.1850-1872 tarihleri arasında açılan bu okullara, 27 Ağustos 1898'de ruhsat verilmişti.1862 tarihinde açı-lan rüştiyede 290 (250 erkek, 40 kız) öğrenci, ibtidailerde de 367 (298 erkek, 69 kız) öğrenim görüyordu.
Rumlara ait 19 okul mevcut olup, bunlardan biri rüşdiye diğerleri ibtidaî idi. Rüşdiye ile 1 iptidaî Metropolitliğe, diğerleri ise Karahisar Met-ropolitliğine bağlıydı. 1856-1883 tarihleri arasında açılan bu okulların ruhsa-tı 17 Temmuz 1898'de alınmıştı. 1890'da açılan rüştiyede 57 erkek öğrenci, ibtidaîlerde ise toplam 472 erkek öğrenci bulunuyordu.
II.Abdülhamit'in tahta geçmesinden sonra, 1894-1900 tarihleri ara-sında Hamidiye (Mesudiye) ve Alucra kazalarında ibtidaî okulların yanı sıra, 1895 ve 1899 tarihlerinde birer rüşdiye açıldı.
1881-1893 yıllan arasında Şebinkarahisar kazası dahilinde 35.051 (16.805 kadın, 18.246 erkek) kişi yaşıyordu. Bunlardan 19.421'i Müslim, 8.512'si Rum ve 7.118'i Ermeni nüfusundan oluşmaktaydı. Cuinet'e göre, aynı tarihlerde Karahisar Sancağının toplam nüfusu 77.000, kaza merkezinin nüfusu ise 11.700 idi.
II. Meşrutiyet Sonrası
Şebinkarahisar kazasında ilk orta dereceli okul, II. Meşrutiyet Döne-minde, halkın müracaatı üzerine 1910 yılında Liva idadisi olarak eski rüşdiye binasında açıldı. Ancak, 1910-1911 öğretim yılında binanın yanması üzerine, eğitim üç yıl kadar kiralanan bir evde sürdürülmüştür. 1915 yılında daha müsait olan ve Cumhuriyetin ilk yıllarında Memleket Hastanesi olarak kullanılan binaya taşınılmıştır. Birinci Dünya Savaşı'ndan önce îdadide, 103 öğrenci, 6 öğretmen, 3 idareci ve 2 müstahdem bulunuyordu. Öğrenci sayısı her yıl biraz daha artış göstermiş ancak, Birinci Dünya Savaşı'nın başlama-sıyla birlikte öğretim aksamıştır. Savaşın ağırlık merkezinin bu bölgeye kayması üzerine, 1916 yılında öğretime ara verilerek okulun bulunduğu bina askeriyeye devredilmişti.
1914 yılında Şebinkarahisar Sancağının toplam nüfusu 173.825, merkez kazasının nüfusu ise 51.586 (Müslim: 26.379, Rum: 16.383, Ermeni: 8.477, Protestan: 17, Gypsies: 330) idi. Merkez kaza, diğer kazalara oranla daha fazla nüfusa sahipti.
1913-1914 Öğretim yılında Şebinkarahisar Sancağı merkez kazada 3 okulda (2 erkek, 1 kız), 11 öğretmen (7 erkek, 4 kadın) görev yapıyordu. Bu okullarda 502 (342 erkek, 160 kız) öğrenci mevcuttu. Kazaya bağlı yerlerde ise 2 erkek okulunda 2 öğretmen ve 70 öğrenci bulunuyordu. Gerçek ihtiya-cın karşılanabilmesi için 98 okula daha ihtiyaç vardı.
Aynı tarihte Karahisar Sancağı dahilinde mevcut, 23 okulda (18 er-kek, 3 kız, 2 karma), 42 (35 erkek, 7 kadın) öğretmen görev yapıyordu. Bu okullarda 1.383 öğrenci (1.109 erkek, 274 kız) bulunmaktaydı. Ancak mev-cut okul sayısı ihtiyacı karşılamaktan uzaktı: Mecburî öğretim çağındaki 6.061 (3.064 erkek, 2.997 kız) öğrenciden 5.73 l'i (2.811 erkek, 2.920 kız) okula devam etmiyordu. Bu durumda 476 okulun daha açılması gerekiyor-du.
Millî Mücadele ve Cumhuriyet Dönemi
Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda eğitim öğretim yeniden canlanma-ya başlamıştı. 1916'da öğretime ara verilen Liva idadîsi, 1919 yılı Şubatında tekrar faaliyete geçti. Cumhuriyetin ilk yıllarında eğitim sisteminde yapılan değişikliklerin bir sonucu olarak okul, Mart 1925'te bir devreli lise, Eylül 1925'te de ortaokul haline getirilmiştir. 1924 yılında okul, yeni inşa edilen binaya taşınmıştır.
Cumhuriyetin ilanından itibaren kız ortaokullarının sayısı artırılmaya çalışıldı, ardından da karma eğitime geçildi. 1923-1924yılmda muhtelif ad-larda 72 ortaokul bulunuyordu. Ancak bir sonraki öğretim yılında, ilçelerde-ki 15 ortaokul kapatılarak 8 kız ortaokulu açıldı. 1925-1926 öğretim yılında kız ortaokullarının sayısı 15'e çıkarıldı. 1927-28 yılında bazı ortaokullarda karma öğretim yapılmaya başlandı. Şebinkarahisar Ortaokulu Türkiye'de ilk karma eğitme geçen okullar arasında yer almaktadır. 1923-1927 tarihleri arasında ortaokula sadece erkek öğrenci alınmış, 1928-1929 öğretim yılından itibaren karma eğitime geçilmiştir .
Cumhuriyetin ilk yıllarında (1923-1925), Şebinkarahisar'da ilköğre-timde 38 öğretmen mevcut olup, bunların 32'si (erkek) resmi ve umumî okullarda, 6'sı (erkek) ise orta okulun ibtidaî (ilk) kısmında görev yapıyorlar-dı. Aynı tarihte Giresun'da mevcut 87 öğretmenden 82'si resmi ve umumî okullarda, 5'i de orta okulun ibtidaî kısmında görevliydi.
Aynı tarihlerde Şebinkarahisar'da mevcut 19 okulda (6 kız, 13 erkek), 1.040 öğrenci (969 erkek, 71 kız) öğrenim görmekteydi. Orta okulun ibtidai kısmında ise, 153 erkek öğrenci okuyordu. Toplam Öğrenci sayısı 1.193 idi .
Cumhuriyetin ilk yıllarında, eğitimde yeni yapılanma çerçevesinde, 22 Mart 1926 tarihli Maarif Teşkilâtı Kanunu'na göre Maarif Eminlikleri kurulmuştu. 29 Haziran 1927'de Bakanlar Kurulunca kabul edilen yönetme-liğe göre Türkiye, Maarif teşkilâtı itibariyle bir çok vilâyetlerden oluşan 13 bölgeye ayrılıyordu. Trabzon Mıntıkası, Trabzon, Gümüşhane, Rize, Artvin, Giresun, Ordu ve Şebinkarahisar vilâyetlerinden oluşuyordu. Maarif Emin-likleri teşkilatının 29 Haziran 1931 yılında kaldırılmasına kadar, Trabzon Mıntıkasında Tevfık, Hilmi ve Rasim Beyler Maarif Eminliğinde bulundu-lar . Maarif Eminleri, yılda en az bir defa mıntıkaları dahilindeki illerin eğitim işlerini ve orta öğretim okullarını teftiş etmekle yükümlüydüler. Bu sebeple Şebinkarahisar'da da teftişlerde bulunmuşlardır. Bu yıllarda Maarif Müdürü Tevfık Bey’di .
Eğitime büyük önem verilen Şebinkarahisar'da Vilâyet Meclisi, 1928 yılı eğitim giderleri için 20.000 lira ödenek ayrılmıştı. Bu yıl için Giresun Vilâyetince ayrılan ödenek ise 13.779 liraydı .
1928 yılında yeni Türk harflerinin kabulünden sonra, tüm yurtta o-kuma-yazma seferberliği başlatılarak Millet Mektepleri ve dershaneler açıl-maya başlanmıştı. 1928-1929 Öğretim yılında Şebinkarahisar merkezinde 16'sı A Grubu (10'u erkek, 6'sı kadın) ve 4'ü B Grubu 4 (erkek) olmak üzere 20 dershane açıldı. Dershanelere 1.045 (828 erkek, 217 kadın) kişi devam ediyordu. Bu sayı daha sonraki yıllarda gittikçe azalmıştı" 1929-1930 yılında 973, 1930-1931 yılında 485, 1931-1932 yılında 328, 1932-1933 yılında 227 kişidir .
Cumhuriyetin ilk yıllarında Şebinkarahisar, eğitim alanındaki geliş-melere paralel olarak, nüfus açısından da bazı değişikliklere uğramıştır. Lo-zan'da imzalanan Türk-Rum Nüfus Mübadelesi sözleşmesi gereği, Şebinka-rahisar'dan Yunanistan'a giden Rumların yerine mübadiller yerleştirildi. An-cak, bütün bu ulaştırma ve iskan işlerinde, ulaşımdan ve planlamadan kay-naklanan sıkıntılar yaşandı. Mübadillerin Giresun'dan Şebinkarahisar'a sevkleri esnasında ve iskan yerlerinde büyük zorluklarla karşılaştıkları anla-şılmaktadır. Bu sıkıntılar içinde, 4 Haziran-22 Temmuz 1924 tarihleri ara-sında Şebinkarahisar'a 3.754 mübadil yerleştirilmişti . Bunun yanı sıra, az sayıda mübadele dışı göçmenin de iskân edildiği anlaşılmaktadır.
1924-34 tarihleri arasında Şebinkarahisar ve köylerine 1.425 aileden oluşan 5.617 nüfus yerleştirilerek, bunlara 1.515 ev, 58.450 tarla verildi. Mübadillerin büyük kısmının köylere yerleştirildiği anlaşılmaktadır. Bunla-rın dışında, 45 aileden oluşan 214 göçmen ve mülteciye 45 ev, 723 tarla verildi. Giresun'a ise 832 mübadil ile 65 göçmen iskan edilmişti .
1927 yılı Genel Nüfus sayımı sonuçlarına bakıldığında, Şebinkarahi-sar merkez ilçe nüfusunun geçmişe oranla azaldığı görülmektedir. Şebinka-rahisar 18.553 (8.516 erkek, 10.037 kadın) nüfusuyla, vilâyete bağlı diğer kazalara göre daha az nüfusa sahipti. Bu sırada şehir merkezinin nüfusu 7.091'di .
Ortaokul, Şebinkarahisar ve çevredeki il ve ilçeler için büyük bir ö-nem taşımaktaydı. Haziran 1936'da Giresun'a gelen Kültür Bakanlığı Orta Öğretim müfettişlerinden Necmettin Bey, Giresun Kültür Müdürü Rıfat Necdet Bey'le birlikte Şebinkarahisar'a giderek ortaokulu teftiş etmişlerdi . 1933 yılında Şebinkarahisar vilâyetinin lağvedilmesine kadar, Özel İdareden pansiyon tahsisatından okula önemli ölçüde pay ayrılmıştır . Çevre ilçeler-den, özellikle Suşehri, Koyluhisar ve Alucra ilçelerinden çok sayıda öğren-cinin geldiği ortaokula ayrılan ödeneğin daha sonra azaldığı ve 1938 yılında pansiyona ihtiyaç duyulduğu anlaşılmaktadır .
Ortaokuldaki bazı faaliyetler Giresun basınında da yer alıyordu. 8 Mart 1936 Cumartesi günü akşamı ortaokul öğrencileri tarafından Yaşar Nabi Nayır'ın Mete piyesi temsil edildi . 1937-1938 ders yılı sonunda orta-okulda biçki ve dikiş sergisi açılmıştı. 1938 yılında okula müdür olarak ata-nan Turgut Arsal verimli ve disiplinli çalışmalarıyla tanınmıştı. Okulda öğ-renci kooperatifi ve okuma odası daha faal hale getirilmişti. Okul "Koruma Heyeti" de bu çalışmalara yardımcı olmaktaydı .
Şehir ve köylerde halk, eğitim ve öğretimi destekleyici bazı faaliyet-lerde bulunuyordu. Başarılı öğretmenlerin görev yaptığı İstiklâl Okulu Ko-ruma Derneği, 1937 yılında 50 öğrenciye ders araç-gereci dağıtmış, 20 öğ-renciye de giyecek yardımında bulunmuştu. Okul Koruma Derneği Başkan-lığına hükümet tabibi Naci Tuna seçilmişti. Tüccardan Osman Kaya, öğret-men Nafıa, orman mühendis muavini Süleyman Atabek ve Hasan Özaraç da dernekte görev almışlardı. Yeni seçilen kurul, ilk iş olarak okulda bir kütüp-hane kurmuş ve beş sıra temin etmişti . 1937 yılı Eylülünde, Çakırköyü halkı 1937 yılı Eylülünde yapmağa başladıkları yatılı okulu kendi imkanla-rıyla bitiremeyince, Vilâyet Genel Meclisinden yardım istemek zorunda kalmışlardı.
Şebinkarahisar'da 1930 yılından itibaren ilköğretimde okul, Öğrenci ve öğretmen sayısı açısından bir düşüş gözlenmektedir. 1929-1930 öğretim yılında 56 ilkokulda 90 öğretmen ve 2.589(1.995 erkek, 594 kız) öğrenci bulunurken, 1930-1931 öğretim yılında 17 ilkokulda 50 Öğretmen ve 1.398 (1.027 erkek, 371 kız) öğrenci öğrenim görmekteydi. 1931-1932 yılında ise, 22 ilkokulda, 50 öğretmen ve 1.709 (1.245 erkek, 464 kız) öğrenci mevcut-tu.
1935 yılı Genel Nüfus sayımına göre, 7.965 (3.964 erkek, 4.001 ka-dın) kişi ilçe merkezinde yaşıyordu. ilçeye bağlı 52 yerleşim yerinin toplam nüfusu ise, 14.077 (6.643 erkek, 7.434 kadın) kişiydi. Şebinkarahisar ilçesi toplam 22.042 (10.607 erkek, 11.435 kadın) nüfusa sahipti. En kalabalık köy 632 nüfusla Alışar, en az nüfusa sahip köyler ise 82'şer nüfusla Manastır ve Muhara köyleriydi. Durma yaylasında ise 41 nüfus sayılmıştı. Köylerdeki nüfus ortalaması 271 idi. Şebinkarahisar, Giresun'un diğer ilçeleriyle karşı-laştırıldığında en az nüfus yoğunluğuna sahipti .
1936-1937 öğretim yılında Şebinkarahisar Ortaokulunda 135 öğren-ci mevcuttu. Yıl sonunda bunlardan 88'i (Birinci sınıfta 45, ikinci sınıfta 28, üçüncü sınıfta 15) başarılı, 47'si (birinci sınıfta 13, ikinci sınıfta 16, üçüncü sınıfta 18) başarısız olmuştu. Bu tarihte Giresun ortaokulunda 351, Trabzon erkek ortaokulunda 495, Ordu ortaokulunda 275 ve Rize ortaokulunda ise 223 öğrenci öğretim görüyordu.
1933-34 yılında Şebinkarahisar ilçe merkezinde 131 (68 erkek, 63 kız) öğrenci ilkokula kayıt yaptırdı. Şebinkarahisar, Giresun merkez ilçeden sonra (267 öğrenci) ikinci sırada geliyordu. 0 yıl il dahilinde ilkokula kayıt olan öğrencilerin sayısı 622 (363 erkek, 259 kız) idi. Şebinkarahisar köyle-rinde ise bu sayı oldukça az idi; 18 öğrenci (9 kız, 9 erkek) öğrenime başladı. Bu açıdan Şebinkarahisar diğer ilçeler arasında 4. sırada gelmekteydi. Gire-sun köylerinde 844 öğrenci (700 erkek, 144 kız) birinci sınıfa başladı . Yine aynı tarihte Şebinkarahisar'da 15 (9 erkek, 6 kadın) öğretmen görev yapıyor-du. Giresun şehir merkezinde ise 28 (15 erkek, 13 kadın) öğretmen mevcut-tu. Vilayet dahilinde ise, toplam 70 (42 erkek, 28 kadın) öğretmen bulunu-yordu.
1934-1935 yılında Şebinkarahisar merkezinde biri 3 sınıflı, dördü 5 sınıflı olmak üzere 5 ilkokul vardı. Bu okullardan 4'ü üç dershaneli, biri beş dershaneli idi. Okullardan 4'ü üç öğretmenli, 1'i altı öğretmenliydi. Okul sayısı açısından Şebinkarahisar, diğer ilçeler arasında başta geliyordu: Gire-sun merkez kazasında 4, Alucra'da 1, Görele'de 2, Tirebolu'da 2, Bulancak'ta 1 beşer sınıflı okul bulunuyordu. Bu öğretim yılında, Şebinkarahisar köyle-rinde 3 sınıflı, 1 dershaneli. 1 öğretmenli ve 1 öğretmene 3 sınıf düşen 4 ilkokul vardı. Giresun vilâyeti dahilinde ise toplam 55 ilkokul mevcuttu.
Söz konusu öğretim yılında, Şebinkarahisar merkezindeki ilk okulla-ra kayıt yaptıran öğrenci sayısı 93 (55 erkek, 38 kız)'tü, Aynı yıl köy ilkokul-larına 92 (63 erkek, 29 kız) Öğrenci kaydoldu. Bu sırada öğrenim çağındaki öğrencilerin sayısı 213 (126 erkek, 87 kız)'tü. Okula başlayan öğrencilerin sayısı bakımından, Şebinkarahisar diğer ilçeler arasında son sıralarda yer alıyordu.
Bu sırada Giresun vilâyeti dahilindeki 77 ilkokulda (15'i şehirlerde, 62'si köylerde); 87'si şehirlerde, 77'si köylerde olmak üzere toplam 164 (121 erkek, 43 kadın) öğretmen görev yapıyordu.
Giresun Vilayeti ilçe merkezlerinde toplam 13 Ulus okulları dersha-nesine 365 erkek ve 27 kadın devam ediyordu. Köylerde mevcut 18 dersha-neye devam edenlerin sayısı ise 559 erkek, 27 kadın olmak üzere 586 kişiy-di.
1936-1937 öğretim yılında Şebinkarahisar merkezinde biri üç sınıflı ve dördü beş sınıflı olmak üzere 5 ilkokul vardı. İlçe merkezinde birinci sınıfa, 147 (99 erkek, 48 kız) öğrenci kayıt yaptırmıştı. Aynı dönem, tüm ilçelerde kayıt yaptıranların sayısı ise 789 ( 521 erkek, 277 kız) idi. Köylerde mevcut uç sınıflı 3 ilkokuldan ikisi tek dershaneli, biri üç dershaneliydi. Şebinkarahisar köylerinde birinci sınıfa kaydolanların sayısı oldukça az olup, 79 (46 erkek, 33 kız) Öğrenciden ibaretti. Okul bulunan yerlerde öğrenim çağında olup okula gitmeyen, 215 (120 erkek, 95 kız) çocuk bulunuyordu. Giresun iline bağlı köylerde birinci sınıfa 1.395 (1,152 erkek, 243 kız) öğ-renci başlamıştı.
1936-1937 öğretim yılında Şebinkarahisar karma ortaokulunda, 43'ü erkek, 7'si kız olmak üzere 50 öğrenci birinci sınıfa kayıt yaptırdı. 19 gün-düzlü, 116 yatılı olmak üzere 135 öğrenci öğrenim görmekteydi. Ortaokulda 7'si asil ve 2'si vekil olmak üzere toplam 9 (8 erkek, 1 kadın) öğretmen görev yapıyordu.
Bu yıllarda Şebinkarahisar Halkevi Kütüphanesi, kitap sayısı açısın-dan Giresun Merkez ilçeden sonra ikinci sırada geliyordu. Haziran 1937 tarihi itibariyle Giresun Merkez ilçede 963, Şebinkarahisar'da 882, Tirebo-lu'da ise 152 kitap mevcuttu. Diğer ilçelerde kütüphane bulunmadığı anlaşı-lıyor.
Şebinkarahisar Halkevi kütüphanesindeki kitapların 803'ü Türk harf-leriyle, 75'i Arap harfleriyle, 4'ü yabancı dille yazılmıştı. Bunlardan 110'u Türkçe ve edebiyat, 80'i tarih, coğrafya ve yurt bilgisi, 60'ı hikaye, masal ve romanlardan oluşmaktaydı. Bir yıl içinde 3.390 (3.307 erkek, 83 kadın) oku-yucu kütüphaneye başvurmuştu .
1937-38 öğretim yılında Giresun ilinde, 68’i resmi gündüz ve 2 res-mi ortaokul olmak üzere toplam 70 okul faal durumdaydı. Şebinkarahisar merkez ilçede 5 (l'i dört sınıflı, 4'ü beş sınıflı), köylerde ise üç sınıflı 3 ilko-kul mevcuttu. Giresun ili dahilinde şehir ve köylerde ilkokul sayısı 53'ü köy-lerde ve 15'i şehirlerde olmak üzere 68'den ibaretti. Şebinkarahisar ilçe mer-kezinde 111 (75erkek, 36 kız), Giresun merkezinde 260 (144 erkek, 116 kız) öğrenci birinci sınıfa kayıt yaptırmışlardı. Bu açıdan bakıldığında, Şebinka-rahisar diğer kazalar arasında Giresun'dan sonra ikinci sırada yer alıyordu.
Bu tarihlerde okuma-yazmayı yaygınlaştırmak amacıyla Ulus Okul-larına önem verilmeye başlanmıştı. Bu sırada Giresun ilçe merkezlerinde 3 A Grubu (2 erkek, 1 kadın), köylerde 47 A Grubu (44 erkek, 3 kadın), 4 B Grubu (erkek) Ulus dershanesi faaliyet halindeydi. Köy ve şehirlerdeki Ulus dershanelerine 1.248 (1.145 erkek, 103 kadın) kişi devam ediyordu.
1940'lı yıllara gelindiğinde, Şebinkarahisar'ın nüfusunda fazla bir değişiklik görülmüyordu. Şehir nüfusu genel olarak sabit kalırken, 1945'ten sonra köy nüfusunda az da olsa bir artış gözlenmektedir. 1940-1950 yıllan arasında Şebinkarahisar nüfusu şöyledir:
Yıl Şehîr nüfusu Köy nüfusu Genel toplam
1940 7.466 14.023 21.489
1945 7.544 15.843 23.385
1950 7.577 17.169 24.746
Bu yıllarda ilçenin eğitim durumuna bakıldığında, 1941-1942 yılında şehir merkezinde 5 sınıflı 5 ilkokulun mevcut olduğu görülmektedir. Köy-lerde ise biri 3 sınıflı, ikisi 5 sınıflı olmak üzere üç ilkokul bulunuyordu. 1942-1943 yılında Türkiye dahilinde mevcut 85.260 (62.383 erkek, 22.877 kız) ilkokul öğrencisinin, 13.346'sı (11.268 erkek, 2.078 kız) Giresun ili dahilinde bulunmaktaydı. Şebinkarahisar'ın bu sayı içindeki payı, muhte-melen Giresun merkez ilçesinden hemen sonra gelmekteydi.
1943-1950 yıllan arasında Şebinkarahisar ortaokuluna kayıt yaptıran öğrenci sayılan şöyledir.
Öğretim Yılı Kız Erkek Toplam öğrenci Kız ve erkek öğrenci oranı
1943-1944 18 81 99 % 18 % 82
1945-1946 8 60 68 % 12 % 88
1946-1947 9 59 68 % 13 % 87
1947-1948 8 47 55 % 15 % 85
1948-1949 7 47 54 % 13 % 87
1950-1951 4 43 47 % 9 % 91
1940'lı yılların sonlarına doğru Şebinkarahisar'da 3 sınıf ve beş şubeli ortaokulda 287 öğrenci vardı. Ortaokuldan yılda ortalama 25-30 öğrenci mezun oluyordu. Şebinkarahisar'daki bir çok bina gibi, 1939 Erzincan dep-reminde büyük hasar gören ortaokul halkın gayretleriyle yeniden yapılmıştı. ilçe merkezinde mevcut tam teşkilâtlı 5 ve köylerdeki 4 ilkokul ihtiyacı kar-şılamaktan uzaktı. Bu ihtiyaç köylerde daha da fazla olup, 25 köye bir ilko-kul düşüyordu. İlçe merkezindeki ilkokullarda 405'i kız olmak üzere 1.267 kayıtlı öğrenci vardı. Mezunların büyük çoğunluğu ortaokula devam etmek-teydiler. Şebinkarahisar dahilindeki genel nüfusun % l5'i, ilçe merkezindeki halkın da % 40'ı okur-yazar durumdaydı. Okuma-yazma oranının yüksel-tilmesinde, Cumhuriyet döneminde açılan Millet Mektepleri ve dershanele-rin büyük rolü olmuştur.
Sonuç
Birinci Meşrutiyet'ten 1950 yılına gelinceye kadar geçen yarım yüz-yıllık dönemde, Şebinkarahisar’a eğitim hayatında önemli gelişmeler görül-mektedir. XX. Yüzyılın başında şehir merkezinde 3 medrese ve 1 rüşdiye bulunmaktaydı. Bu eğitim kurumlarında 48'i Rüşdiyede olmak üzere 187 öğrenci öğrenim görmekteydi. Bunun yanı sıra gayri Müslimlere ait okullar da mevcuttu.
İkinci Meşrutiyet döneminde Rüşdiyenin yerinde Liva İdadîsi açıldı. îdadinin öğretime açıldığı 1910 yılında, 103 öğrenci ve 6 öğretmen bulunu-yordu. Savaş sebebiyle İdadideki öğretime 1916 yılında son verilmek zorun-da kalmamıştı. Bu dönemde ilköğretime önem verilmekle birlikte okullar ihtiyacı karşılamaktan uzaktı. Birinci Dünya Savaşı öncesinde, şehirde biri kız olmak üzere 3 ilkokulda 502 öğrenci bulunuyordu. Kız öğrenci sayısının % 32 olduğu dikkate alındığında, bu oranın o dönem için pek de küçük ol-madığı söylenebilir. Sancak dahilindeki köylerde bu oran % 20 civarındaydı.
1919 yılında tekrar eğitime açılan Liva İdadîsi, Cumhuriyet'in ilanın-dan sonra ortaokul haline getirildi. Bu yıllarda büyük bir öneme sahip olan Şebinkarahisar Ortaokulunda, çevre il ve ilçelerden gelen bir çok öğrenciye öğrenim imkanı sağlanmıştır. 1928 yılında karma eğitime geçen Ortaokulda, 1936-1937 yılında birinci sınıfa kayıt yaptıran öğrencilerin % 14'ü kız, % 86'sı erkek öğrencilerden oluşuyordu. Kız öğrenciler için bu oran 1943-1944 öğretim yılında % 18'e yükselmiş iken, 1950-1951 öğretim yılında % 9'a düşmüştür. 1940-1950 arasında Ortaokula kaydolan öğrenci sayısında tedrici bir düşüş gözlenmektedir.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında Şebinkarahisar Vilâyeti dahilinde, 19 il-kokulda 1.040 öğrenci bulunuyordu. Bunun % 6'sı kız öğrencilerden oluş-maktaydı. 1929'dan sonraki istatistiklerde, bu oranın değiştiği görülmektedir. Köy okullarında bu oran 1929-1937 tarihleri arasında % 23'ten % 33 ulaş-mıştır. 1930'lu yıllarda, Şebinkarahisar ilçe merkezinde mevcut 5 ilkokuldan dördü beş sınıflıydı; 1940'lı yıllarda bu sayı değişmemekle birlikte tümü beş sınıfa çıkarılmıştı. Şehir merkezinde okula başlayan kız öğrenci oranı köyle-re göre daha fazlaydı. 1933-1934 öğrenim yılında İlçe merkezinde kayıt yaptıran öğrencilerin % 52'si erkek, % 48'i kızlardan oluşmaktaydı. Daha sonraki yıllarda bu oran erkekler lehine artarak, 1937-1938 yılında ilkokula başlayanların % 67.5'ini erkekler, % 32.5'ini kızlar oluşturmuştur.
Şebinkarahisar’ın mülkî taksimattaki yeri, Osmanlı'dan Cumhuriyet' in ilk yıllarına gelinceye kadar bir çok defa değişmiştir. Bu sebeple, belli dönemler arasında nüfustaki değişmeyi kıyaslayabilmek için ilçe merkezini esas almak gerekmektedir. Osmanlı Döneminde 11 bin civarında olan şehir nüfusu, Cumhuriyet'in kuruluşundan 1950 yılına kadar geçen süre içinde ortalama 7 bin civarında kalmıştır. 1923 yılından itibaren, mübadele yoluyla şehirden 1500-2000 civarında Rum'un gittiği tahmin edilmektedir. 1924-1934 yılları arasında Şebinkarahisar'a 6 bine yakın göçmen ve mübadil iskân edilmiştir. Mübadillerin büyük Çoğunluğunun köylere yerleştirildiği anla-şılmaktadır. 1927-1950 tarihleri arasında yapılan nüfus sayımlarına bakıldı-ğında, şehrin nüfusu yalnız 1935 yılında artış göstererek 8 bine yaklaşmıştır. Genel nüfus artışının şehir nüfusuna yansımadığı anlaşılmaktadır. 1935 sa-yımında Şebinkarahisar, Giresun ilinin merkez ilçeden sonra en kalabalık ilçesi durumundaydı. Köy nüfusu ve genel nüfus itibariyle ise en son sırada yer almaktaydı. Bu tarihler arasında köylerin nüfusu ortalama 15 bin civa-rındadır. Köy nüfusu 1935-1940 yıllan arasında sabit kalırken, 1940'tan iti-baren artış göstermiştir.
Cumhuriyet Döneminde, Şebinkarahisar’ın nüfusundaki düşüşün ak-sine, eğitimde büyük ilerleme sağlandığını söylemek mümkündür. Bu dö-nemde okullaşmaya ve halkın okur-yazarlık düzeyini yükseltmeye önem verilmiştir. Ancak, bu faaliyetlerin çoğu şehir merkeziyle sınırlı kalmıştır. Nitekim 1950'li yıllara gelindiğinde, köylerdeki okul sayısı ve okur-yazar oranının şehre göre oldukça az olması da bunu göstermektedir.

Tür : Bilim Tarih : 13.07.2006
[ Tüm yazılara ulaşmak için burayı tıklayınız. ]
facebook  googleplus  Twitter  Delicious  Digg this